Voorbereidingen op de naderde oorlog

In het villapark Eindhoven werden EHBO, wijkbrandweerposten en verbindingsdiensten in 1938 / 1939 opgezet.
Ook Philips komt met allerlei "nuttige" producten en Eindhoven is een groot testgebied. De Laak werd leeggehaald.

Wijkmeester EHBO in villapark is dr. Pulles, de latere NSB-burgemeester.

Villapark was in diverse secties verdeeld. Het luchtbeschermingsarchief van A. van Wijk gaat vooral over zijn inventarisatie van blok E.
Grotere kaart klik hier of op de kaart. archief van Wijk https://www.rhc-eindhoven.nl/

Luchtbeschermingsdienst al in zeer vroeg stadium in Eindhoven

De Luchtbeschermingsdienst (LBD) werd in Eindhoven al in 1934 opgericht. Het was een maatregel om burgers te beschermen tegen luchtaanvallen. " —vooral bij toepassing van het luchtwapen, dat het gehele land tot oorlogsterrein maakt —" schrijft het Eindhovensch dagblad al in 11-04-1934. Het artikel gaat verder met: "Om een goed begrip te krijgen van hetgeen voor de organisatie nodig is, nemen we eens aan, dat vijandelijke vliegers boven de kom van Eindhoven verschijnen én hun bommenlast werpen op het spoorwegemplacement en omgeving. Welke gevolgen kunnen hieruit voortvloeien? Brand (en) kan (kunnen) ontstaan, huizen en gebouwen kunnen instorten, er kunnen doden en gewonden vallen, toevoer van de waterleiding, van de gasleiding, kabels van het elektrisch net kunnen worden vernield, enz. enz. Aan al deze rampen, die in een korte spanne tijde zich voordoen, moet het hoofd kunnen worden geboden."  Eindhovensch dagblad 11-04-1934

Helaas overkomt dit bovenstaande rampscenario de stad Eindhoven tien jaar later.

Telefoniezender
In 1935 was er in Eindhoven een unieke demonstratie met speciale Philips Radio-zender waarmee waarschuwen bij de nadering van vijandelijke vliegtuigen gebruik gemaakt van radiotelefonische communicatie. De zender was opgesteld te Borkel en Schaft, nabij de Belgische grens; de ontvanger was geplaatst in het bureau van het hoofd van den luchtbeschermingsdienst te Eindhoven.
De 50 Watt "telefoniezender" is speciaal ontworpen voor bediening in handen van leken. De zender is derhalve ook zeer geschikt voor politie-doeleinden.  Van belang zijn de kleine afmetingen van de zender en het geringe gewicht. De kast, waarin de gehele installatie is ondergebracht, heeft een grondvlak van 40 x 85 cm en is 1 m. hoog; het gewicht bedraagt 175 kg. Het station kan dus gemakkelijk in een schuur of op een zolder worden ondergebracht. Deze waarschuwingsproef kreeg veel landelijke aandacht. Het Vaderland 05-05-1935

Eindhoven volslagen in het duister
In 1938 is in Eindhoven de eerste verduisteringsoefening gehouden. Gehele stad twee uur in 't donker. Een grote verduisteringsoefening ten behoeve van de luchtbescherming zal op maandagavond, 21 februari 1938 te Eindhoven plaats vinden. "Geheel groot-Eindhoven zal dien avond van half 9 tot half 11 in duisternis gehuld zijn, teneinde dan tevens verschillende systemen van straatverlichting, toe te passen in oorlogstijd, te beproeven." Gedurende de verduistering zal vanuit een vliegtuig waarin zich een militaire waarnemer bevindt, het resultaat der verduistering en der in gehele stadswijken aangebrachte noodverlichting met verschillende Philips „protector" - lampen worden beoordeeld, welke zowel voor een uit de lucht onzichtbare straatverlichting als voor binnenhuisverlichting moeten dienen.
Een groot aantal militaire en andere autoriteiten, z'n 300 personen gaan gedurende de oefening deze verlichting ter plaatse bezichtigen. 
De Maasbode 07-02-1938

„Ville Lumière” Eindhoven volslagen in het duister Algemeen Handelsblad 22-02-1938
De proef is geslaagd maar het resultaat was niet voldoende.

Het resultaat

Het felle licht, dat de Philips-stad een uur geleden nog uitstraalde, was verdwenen, maar de duisternis was niet zó volledig, dat men Eindhoven uit de lucht niet meer kon waarnemen. De burgerij had getrouw haar medewerking verleend en zoveel mogelijk de lichten in de huizen gedoofd. De verschillende soorten afgeschermde lampen bleken niet in gelijke mate te voldoen. Sommige wierpen slechts een flauw schijnsel op den grond, wat echter voldoende was om uit de lucht te worden waargenomen en een gehele straat, zelfs een geheel huizenblok te markeren. Vooral de blauwe lampen waren goed zichtbaar en het minst kon worden waargenomen in die straten, waar de zwarte protector-lampen, die een violet licht uitstralen, waren opgesteld. Daarentegen zag men den hoge witten gashouder van Eindhoven zelfs bij volkomen duisternis. Het beschikken over goede richtlampen maakt het dan mogelijk ook militaire transporten doorgang te doen vinden, terwijl het feit, dat men niet geheel in duister zit, er toe zal bijdragen een paniek onder de bevolking te voorkomen.

Bij de verduisteringsoefeningen, op 21 Februari te Eindhoven gehouden, bleek de huis-verlichting met de „Protector" lampen dan ook het beste te voldoen en de conclusie in het officiële rapport luidde: De „Protector" lampen hebben bij deze proefneming als verlichting binnenshuis, zowel in fabrieken als in particuliere woningen, voldaan.

Verpakking en lamp van  de „Protector", vanaf half 1938 te koop in Nederland

"Daarentegen zag men den hoge witten gashouder van Eindhoven zelfs bij volkomen duisternis."

Gashouder was voor vliegtuigen een duidelijk herkenbaar.

Villapark en Gashouders 1940

Duitsers vallen Polen binnen

Na de Duitse inval in Polen op 1 september 1939, hierop verklaren Groot-Brittannië en Frankrijk, een paar later, Duitsland de oorlog. Het is nog een soort tussenfase "schemeroorlog" genoemd tot de echte gevechten tussen de grootmachten beginnen op 10 mei 1940
Wel werd in Eindhoven nog meer vaart gezet achter de luchtbescherming.

Een belangrijke taak van de LBD was het wijzen van de burgerbevolking op maatregelen die zij zelf konden nemen om zich te beschermen tegen luchtaanvallen. Zo werd er in Eindhoven en in het villapark voorlichting gegeven over brandpreventie en EHBO cursussen verzorgd. Maart 1940 volledige oefening verduistering, zie folder hieronder.

Na mei 1940 wijzigde het takenpakket van de LBD deels. Een belangrijke taak werd het controleren op de verplichte verduistering. Dit was een maatregel om te voorkomen dat geallieerde vliegtuigen de steden of dorpen konden gebruiken als herkenningsbaken.

Voor verzetsmensen was het lidmaatschap van de Luchtbeschermingsdienst aantrekkelijk omdat zij 's nachts over straat konden. 

Luchtbescherming Boxtel

Luchtbescherming Boxtel

Hiernaast een leeg en invulbaar luchtbeschermingsbewijs, aangetroffen in het P.A.N. verzetsarchief van Jacques Hermans.
Onduidelijk waarvoor deze kaart in Boxtel zou worden gebruikt. Er zijn wel diverse acties geweest vanuit P.A.N. in Boxtel.

13 maart 1940 

Verplichte oefening verduistering Eindhoven

Het Hoofd van luchtbeschermingsdienst A.C. Bossers uit Geldrop kreeg het woord om een uiteenzetting te geven van de oefening op woensdag 13 maart 1940. "Het zal een volledige oefening zijn zoals we nog niet gehad hebben, waarbij alle diensten zijn ingeschakeld, terwijl een volledige verduistering zal plaats hebben. Bossers wilde nogmaals bijzonder de aandacht vestigen op de huis aan huis verspreiding van de gedragsregels voor de bevolking waaraan stipt de hand zal moeten worden gehouden. Gevallen van onwil zullen streng behandeld worden." volgens 
Eindhovensche en Meierijsche courant 12-03-1940


dr. A.van Wijk

dr. Aart van Wijk

Hij was voor de oorlog Blokleider van, Sectie T wijk en blok /E . Zijn archief over die periode is bewaard gebleven en deels hier getoond. Hij was werkzaam op Philips NatLab en volgens Hilda Verwey-Jonker een van de drie leidende personen in het verzet bij het NatLab.

Dr. A. van Wijk was tijdens de bezetting het knooppunt van een wijdvertakt netwerk van ambtenaren bij distributiekantoren en bevolkingsregisters.
Zij zorgden voor valse persoonsbewijzen (aangepaste persoonskaarten) en het "legaliseren" van het ontvangstbewijs voor de stamkaart.

Van Wijk fungeerde ook, na de bevrijding van Eindhoven, als landelijk postadres van falsificatie centrales. Vele personen in bezet Nederland konden door het verschaffen van een nieuwe identiteit zich aan de arbeidsinzet onttrekken of als verdachte van de SD op een dwaalspoor brengen.
Meer over hem bij verzet Philips en Gaailaan

EHBO cursus 1939

Deelneemsters aan de EHBO cursus als voorbereiding op de oorlog, 1939
archief van Wijk https://www.rhc-eindhoven.nl/


Het neveneffect van de buurtcursussen is dat bewoners elkaar beter leerden kennen.
Lijst [klik hier] met zo'n 350 buurtbewoners rond 1940 


Scholieren en jongeren werden ingedeeld bij verbindingsdiensten of ordonnansen.
. De ordonnans voert eenvoudige, vaak eenmalige opdrachten uit, zoals het doorgeven van informatie of bevelen, of het afhalen van documenten.
voorbeeld archief van Wijk https://www.rhc-eindhoven.nl

Scholier Piet Brouwers, 16 jaar,  Haviklaan 7 Eindhoven, geeft zich op als actief lid voor ordonnans.
Je kan kiezen uit: 1. propaganda 2.verbindingsdienst (ordonnans en telefoniste) 3.orde  4. Brand- en storingsdienst 5. geneeskundige dient en 6. leidende functie.

Verbindingsdiensten -  telefonistes Hiervoor werden jonge vrouwen ingeschakeld.
archief van Wijk  https://www.rhc-eindhoven.nl

Diverse hulpmiddelen aanwezig in het blok Tongelre . 
Met chloorkalk kon men de woning behandelen om bacteriën te doden.
Geen overalls in het villapark blok E
archief van Wijk https://www.rhc-eindhoven.nl/

De uitrusting van een LBD-er: helm, gasmasker met trommel, EHBO kist, LB armband met riempje voor bevestiging aan de bovenarm, zwart verduisteringspapier, verduisterings lampen.

Voorbereidingen op De Laak

Terwijl in het gehele Villapark zich voorbereiden, werden kostbaarheden uit de Laak geëvacueerd.

Ontwerp tekening van de Laak uit 1906, Parklaan 99

De Laak, Parklaan 95 op iedere vierkante meter was er kostbare kunst.
Meer over de Laak op: https://www.eindhovenfotos.nl/2/de_laak.html en https://www.eindhovenfotos.nl/2/parklaan_dl1.html

De Laak is leeg gehaald

Tijdens de "phoney war" dat was soort schemeroorlog die duurde van september 1939 tot april 1940 moet in villa De Laak een melancholieke sfeer hebben gehangen. Na de Duitse inval in Polen op 1 september 1939, had Anton namelijk een flink deel van de inboedel laten weg halen. Zestig kisten met daarin een tachtigtal schilderijen, enkele etsen en een paar familieportretten waren op 22 september 1939 naar Den Haag vervoerd. Nog eens tientallen kisten vol zilveren en tinnen vaatwerk, Chinees, Spaans, moors, Perzisch en Delfts blauw porselein, antieken kasten, beelden, klokken, harnassen en zwaarden - alles bijeen enkele duizenden voorwerpen - waren naar Amsterdam gegaan. Deze kostbaarheden hadden toen een geschatte waarde van tweeënhalf miljoen gulden (omgerekend in 2020 z'n vijfentwintig miljoen euro), waarvan de helft de schilderijen betrof. Bron: Marcel Metze Anton Philips 1874 - 1951, p. 335.

Na de verhuizing van een groot deel van al die spullen moeten de kamers, de gangen en het trappenhuis in De Laak een stuk leger en kaler zijn geweest; dat kunnen ook de gedeeltelijke vervanging met minder kostbare stukken en de herschikking van het overblijvende niet hebben verdoezeld, zeker niet voor de bewoners zelf. Maar ook het jubileumboek met herinneringen dat hij in 1934 cadeau had gekregen van zijn personeel werd met de duizenden voorwerpen, op geheime plaatsen opgeslagen. Metze p.361.

Frits in de Laak

Tijdens de oorlogsjaren ging Frits Philips in De Laak wonen, zijn vader Anton en een aantal stafleden waren uit geweken naar Engeland en later Amerika. Tijdens de viering van het vijftigjarig bestaan van de onderneming op 23 mei 1941 liep uit op een vorm van symbolische verzet. De optocht ging ook langs De Laak. Tijdens bombardementen was de schuilkelder ook toegankelijk voor  buurtbewoners.
Sylvia Philips-Van Lennep getrouwd met Frits Philips, was actief in financiering van het verzet. Mevrouw S. Wijtman-Vleer vertelt: "eens per maand haalde mijn moeder geld bij haar op. In de "boekhouding” van Sylvia, zo vernamen we na de oorlog, werd mijn moeder met de codenaam “Vleermuis” aangeduid."  Zie verhaal ing. P. H.K. G. Cornelius.
Frits Philips werd langer tijd als gijzelaar gevangen gehouden en hij kwam pas op 20 september '43 weer op vrije voeten. Later ontsnapt Frits Philips op 20 juli 1944 ternauwernood aan arrestatie door de Sicherheitsdienst (SD) en hij duikt onder tot de bevrijding. 
Op 11 januari 1996 is ir. Frits Philips op de Israëlische ambassade in Den Haag geëerd met een Yad Vashem-medaille, getiteld ‘Rechtvaardige onder de Volkeren’. Hij kreeg die onderscheiding omdat 382 van de 496 gedeporteerde joodse Philips-medewerkers levend zijn teruggekeerd.

Voorbereidingen tegen de naderende oorlog al in 1934 door Philips gestart

De bedrijfsjurist mr. J. L. (Jaap) Hamming werkte al sinds oktober 1934 aan een plan voor evacuatie van machines en materieel naar een fabriek achter de Hollandse Waterlinie. Hij leunde daarbij op adviezen van kapitein G.J. Sas, tot deze in 1936 militair attaché in Berlijn werd. Sas zal diverse malen tevergeefs de regering waarschuwen voor de komende Duitse inval in Nederland. Zijn informatie en zijn bron werd niet vertrouwd en door Hitler's grillige patroon veranderde de aanvalsdatum en -plannen steeds. Sas rapporteerde in mei '39 dat de Duitsers beschikken over sterke eenheden parachutisten en luchtlandingstroepen. Dat bij de inval in de Polen parachutisten als Poolse militairen waren verkleed. Onduidelijk is of Sas ook informatie met Philips bleef delen.

Vanaf 1938 krijgt hij hulp van zijn oom generaal H.G. Winkelman. Hij was de Nederlandse opperbevelhebber vanaf 6 februari 1940 en ten tijde van de Duitse invasie in 1940.

Hamming ging ervan uit - zoals velen in Nederland - dat het onder water zetten ('inunderen') van de strook tussen Naarden en de Biesbosch ook in de twintigste eeuw nog zou helpen bij het weghouden van eventuele aanvallers uit het westen van het land.

In november 1936 was een eerste versie van het plan klaar. Deze 'Regeling Buitengewoon Vervoer' beschreef hoe bij een Duitse aanval, na een waarschuwingstelegram van het ministerie van Defensie, in Eindhoven machines, gereedschappen, grondstoffen, halffabricaten en archieven in vrachtauto's, treinen en binnenvaartuigen zouden worden geladen, en in drie dagen tijd zouden worden vervoerd naar een fabriekscomplex op het terrein van de werf Wilton-Feijenoord in Rotterdam. Het was een draaiboek van militaire precisie; aan alle details was gedacht, zelfs aan eigen bewegwijzering. Het bijbehorende personeel zou per extra trein of met eigen vervoer naar de 'Vesting Holland' reizen, en als de Waterlinie het toch niet hield, zou een deel van de staf doorreizen naar Engeland.. Als eerste stap huurde de directie alvast een kluis bij het kantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij in Den Haag om daar originele contracten en octrooipapieren in op te bergen, zodat ook die achter de Waterlinie lagen en eventueel snel naar Engeland konden worden overgebracht.

De inzet van Duitse parachutisten, verkleed in Nederlandse militaire uniformen en als politieman achter de waterlinie droppen, was een nieuwe tactiek en deels geheim wapen van de Duitse oorlogsmachine. Hiermee werden Hamming's plannen en ook van de regering en legertop achterhaalt. Hiermee was geen rekening gehouden.

Overigens zijn veel lichtbewapende Duitse parachutisten door het Nederlandse leger gedood of gevangen genomen en grootste deel als gevangen naar Engeland overgebracht. Het verlies van deze speciale troepen en het neerhalen van zo'n 280 vliegtuigen, meer dan de helft van wat de Duitse luchtmacht op dat moment bezat. De inval in Engeland kon door het toedoen van Nederlandse militairen niet doorgaan. Kennis over luchtdropping kwam hiermee ook in Engelse handen. Meer valt te lezen in het boek "De slag om de residentie 1940" of Slag_om_Den_Haag.

Na de bezetting van Nederland en de Philipsfabrieken, bleef mr. J. Hamming bezwaar maken tegen de Duitse overheersing. Philips had Duitse militairen bij de in- en uitgangen kregen, intern had men last van N.S.B-ers, spionnen en verklikkers en Duitse bewindvoerders.
Jaap Hamming behoort tot de eersten die zich bij de Ordedienst (OD) aansluiten en wordt commandant van OD-regio 18, Eindhoven en omgeving. Hij onderhield nauwe contacten met Philipsmedewerkers die ook illegale werkzaamheden uitvoerden.  Zijn vele contacten in het land kwamen bij zijn activiteiten van toepassing. 

Als op 28 mei 1942 één van de verzetsgroepen waarmee hij contact heeft wordt opgerold door V-man van der Waals, moet Jacob met zijn familie onderduiken. Toevallig was Jaap met zijn gezin zeilen in Friesland en een Philips koerier komt hem waarschuwen. Ze keren niet meer terug naar hun huis aan Fazantlaan 7 en het gezin houd zich schuil in een leeg staande villa in Bussum dat het verzet voor hen heeft geregeld. Van daaruit en andere plaatsen zet Jaap zijn verzetswerk voort. Ook zijn vrouw Françoise Hamming-Schreuder gaat zich vanaf dat moment inzetten voor hulp aan onderduikers. Jaap Hamming is maart 1944 in Duitse handen gekomen.  Het zeer goed gedocumenteerde boek De zaak Antonius van der Waals van Frank Visser, stelt dat hij op 27 juli 1942 is gearresteerd. ( p.222), dit is onjuist. Hij kan met zijn gezin onderduiken.  Philips Koerier schrijft dat hij in maart 1944 werd  gearresteerd in de trein van Den Haag naar Amsterdam en opgesloten in de Scheveningse strafgevangenis.
Hij heeft de oorlog niet overleefd.    

Mobilisatie 

De ondertekening van een niet-aanvalsverdrag door Duitsland en Rusland op 24 augustus 1939 leidde dan toch eindelijk tot voormobilisatie: het oproepen van het deel van de krijgsmacht dat nodig was om tot algehele mobilisatie over te gaan. Die volgde op 28 augustus en binnen enkele dagen waren 280.000 soldaten op hun post. Het leger had verder nodig 30.000 paarden, 12.000 vrachtauto’s en 1600 personenauto’s en die werden gevorderd bij de burgers.
1 september 1939 valt Duitsland Polen binnen.
Veel Eindhovens mannen waren maanden gelegerd in diverse stellingen, waar de verveling al vrij snel de grootste vijand was.

Bord op stationsplein met tekst; "Autobusdienst Eindhoven Maastricht en terug."  Foto: augustus 1939.

Foto van mobilisatie 1939 op Stationsplein Eindhoven.

Dr. de Raad, Parklaan 48,  is ook opgeroepen tijdens de mobilisatie.
Advertentie 18-10-1939 in AD.

Tussen 24 augustus 1939 en 10 mei 1940 verlaten in totaal 400.000 Nederlandse mannen hun woonplaats om ons land te verdedigingen.
Tijdens de eerst dagen van de oorlog komen diverse Eindhovenaren om, hier een overzicht van Philips personeel die om gekomen zijn.